Γιάννος Κουράγιος

Εσωτερική άποψη του Αρχαιολογικού Μουσείου της Πάρου. Σε πρώτο πλάνο ο αρχαϊκός κούρος που βρεθηκε πρόσφατα στο Δεσποτικό

Γοργώ, εξαιρετικό έργο του 6ου αι. π.Χ. από την ανασκαφή στο λεγόμενο Υπαίθριο Ιερό

Αριστερά, ο Γιάννος Κουράγιος με την Ίλια Νταϊφά επί τω έργω στο Δεσποτικό

Ανακαλύπτοντας τμήματα κούρων εντοιχισμένα σε κτίριο του ιερού σε δεύτερη χρήση με εμφανή την εντορμία

Koρμός αυστηρού ρυθμού που βρέθηκε στο Δεσποτικό το 2023

O πρωτοκυκλαδικός τάφος με τα σημαντικά ευρήματα στη νησίδα Τσιμηντήρι

Γιάννος Κουράγιος

Συνέντευξη: Αυγή Καλογιάννη

Ο επίμονος αρχαιολόγος

Ο αρχαιολόγος Γιάννος Κουράγιος έχει ταυτιστεί κυρίως με την ανασκαφή στο Δεσποτικό, το μικρό νησάκι στα δυτικά της Αντιπάρου, που έχει γίνει διάσημο πριν ακόμα ανοίξει επίσημα τις πύλες του στο κοινό. Πράγματι η ανασκαφή αυτή που ξεκίνησε πριν 28 χρόνια και προχώρησε παρά τις πολλές αντιξοότητες έμελλε να γίνει το έργο της ζωής του.

Η συνέντευξη αυτή έγινε με αφορμή την πρόσφατη συνταξιοδότησή του μετά από 38 χρόνια υπηρεσίας στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Η συζήτησή μας άρχισε από την αποτίμηση της καριέρας του ως αρχαιολόγου του Υπουργείου Πολιτισμού, υπεύθυνου Πάρου και Αντιπάρου, συνεχίστηκε πάνω στο φλέγον ζήτημα της κατάστασης των μνημείων της Πάρου, τα αρχαία λατομεία μαρμάρου και φυσικά το παρόν και το μέλλον του Δεσποτικού.

Τα συν και τα πλην του αρχαιολόγου του ΥΠΠΟ
Το να είσαι αρχαιολόγος της Εφορείας σου δίνει κύρος, εξουσία, τη δυνατότητα να κάνεις κάποια πράγματα από την άλλη όμως είσαι δέκτης πολλών παραπόνων, αντιμετωπίζεις μηνύσεις και πολλή γραφειοκρατία. Στην καριέρα μου έχω αντιμετωπίσει πολύ δύσκολες καταστάσεις. Μία από τις χειρότερες ήταν η κλοπή του Μουσείου το 1992 όταν δεν υπήρχε ακόμα συναγερμός. Εκλάπησαν 18 κυκλαδικά ειδώλια τα οποία δεν βρέθηκαν ποτέ. Ήμουν νέος και άπειρος και ήταν μια πολύ δυσάρεστη εμπειρία.
Η μεγαλύτερη ικανοποίηση που έχω πάρει από την Πάρο είναι ότι περπατάω στον δρόμο και μιλάω με όλους, όλοι με αγαπούν και με θεωρούν πια Παριανό. Η Πάρος ήταν ένα παρθένο μέρος όταν ήρθα εδώ το 1986. Έσκαψα πολλά οικόπεδα ιδιωτών καθώς τότε άρχιζε η ανοικοδόμηση της Παροικιάς. Ανάμεσα σ’ αυτά το Υπαίθριο Ιερό πίσω από το καφέ “Tserki” που μας έδωσε εξαιρετικά αγάλματα. Δυστυχώς οι απαλλοτριώσεις που προβλέπονταν για να συνεχιστεί η ανασκαφή δεν έγιναν ποτέ. Ήμουν τυχερός που συνεργάστηκα τα πρώτα χρόνια της καριέρας μου με το ζεύγος Ζαφειρόπουλου που έκαναν πολλές ανασκαφές στις Κυκλάδες αλλά και στην Ικαρία και τη Σάμο και ίδρυσαν νέα μουσεία. Ήταν για μένα ένα πραγματικό σχολείο.
Τώρα ξεκινάει κάτι καινούργιο με τη στήριξη του ιδρύματος «ΑΙΓΕΑΣ» του Θανάση και της Μαρίνας Μαρτίνου στις «Τρεις Εκκλησιές». Είναι μια εξαιρετική βασιλική του 6ου αιώνα και από κάτω πιστεύουμε ότι βρισκόταν το μνημείο του Αρχίλοχου. Η ανασκαφή ξεκίνησε ήδη από το 2024 και συνεχίζεται φέτος με τον προϊστάμενο της Εφορείας Κυκλάδων Δημήτρη Αθανασούλη και τη Χαρίκλεια Διαμαντή που είναι βυζαντινοί αρχαιολόγοι.
Από τη σχεδόν σαραντάχρονη καριέρα μου σαν υπάλληλος του Υπουργείου Πολιτισμού ξεχωρίζω την περίοδο που υπουργός ήταν η Μελίνα Μερκούρη. Ήταν η μόνη που ήταν ανοιχτή, δεχόταν τους υπαλλήλους. Υπήρχε επαφή, υπήρχε επικοινωνία.

Αρχαιολογικοί χώροι της Πάρου
Είναι απογοητευτικό ότι πολλοί αρχαιολογικοί χώροι είναι πλέον εγκαταλελειμμένοι όπως το Αρχαίο Νεκροταφείο, το οποίο πλημμυρίζει και δεν υπάρχει φωτισμός, το Ασκληπιείο ή το Δήλιο όπου δεν έχει γίνει ακόμα τίποτε. Όσα χρόνια υπηρέτησα δήλωνα σε όλους τους τόνους ότι η Εφορεία Αρχαιοτήτων δεν μπορεί να τα κάνει όλα μόνη της. Ο Δήμος πρέπει να είναι στο πλευρό της και να δίνει λύσεις για τους αρχαιολογικούς χώρους.
Είναι στενάχωρο ότι και στο Κάστρο, το πιο τουριστικό σημείο της πόλης όπου κάθε απόγευμα δεκάδες τουρίστες απολαμβάνουν το ηλιοβασίλεμα, η κατάσταση δεν είναι καλύτερη. Υπάρχει ο αρχαϊκός ναός της Αθηνάς και είναι επάνω του ακόμα τα ερείπια της παλιάς οικίας Αργυροπούλου. Καταφέραμε με την αείμνηστη Φωτεινή Ζαφειροπούλου να γίνει η απαλλοτρίωση αλλά έχει παραμείνει έτσι. Αυτό που ονειρεύομαι για το μέλλον είναι αυτοί οι αρχαιολογικοί χώροι, οι τόσο σημαντικοί, να έχουν την αντιμετώπιση που τους αξίζει.
Η κατάσταση στην Εκατονταπυλιανή είναι επίσης κατώτερη της αξίας και της ιστορίας του μνημείου ειδικά αν τη συγκρίνεις με τις αντίστοιχες εκκλησίες στη Ραβέννα, στην Ιταλία. Μιλάμε για ένα από τα σημαντικότερα μνημεία στην Ελλάδα. Μπορεί να μην έχει τοιχογραφίες ή ψηφιδωτά αλλά ως αρχιτεκτονική είναι μοναδικό.
Η Πάρος και ειδικότερα η Παροικιά είναι ένας ευλογημένος τόπος, έχει τα πάντα. Έχει πολλούς αρχαιολογικούς χώρους, δεκάδες εκκλησιές, τον παραδοσιακό οικισμό που είναι μοναδικός, το Κάστρο το βενετσιάνικο. Για να μην αναφερθώ στο Φραγκομονάστηρο. Υπάρχει μελέτη από την Εφορεία, θα μπορούσε να γίνει ένα πολύ ωραίο βυζαντινό μουσείο. Βλέπεις ότι με το Φεστιβάλ Πάρου έχει γίνει μια προσπάθεια να αξιοποιηθεί ο χώρος αλλά δεν προχωράει τίποτα ενώ υπάρχουν νέοι άνθρωποι που έχουν διάθεση. Νομίζω ότι δεν υπάρχει συντονισμός ούτε το απαραίτητο ενδιαφέρον.
Τα νεοκλασικά όπως τα αρχοντικά Δημητρακόπουλου ή Κρίσπη θα μπορούσαν επίσης να αξιοποιηθούν. Όλοι -και οι ιδιώτες- θα έπρεπε να ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους, παράδειγμα το Ναυτικό Μουσείο της Μυκόνου.

Τα αρχαία λατομεία
Τα αρχαία λατομεία είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία. Με τη Φωτεινή Ζαφειροπούλου είχαμε προσπαθήσει να βρούμε λύση πολλά χρόνια, από το 1986 που πρωτοήρθα στην Πάρο. Ήδη από τότε είχαμε κάνει πολλές συζητήσεις με την οικογένεια Λουκή μήπως αγοράζαμε το οικόπεδό τους όπου βρίσκεται η είσοδος των λατομείων. Είχαμε πάρει το 1990 μια πρώτη χρηματοδότηση από το τότε Υπουργείο Αιγαίου με υπουργό τον Σηφουνάκη κι ευτυχώς κάναμε στην επάνω στοά «του Πανός» τη διαμόρφωση της εισόδου με τα σκαλοπάτια. Η κάτω στοά «των Νυμφών» όπου έχει μπει περίφραξη, θέλει πάρα πολλή δουλειά. Τώρα υπεύθυνη από την Εφορεία είναι η αρχαιολόγος Ελένη Καλάβρια.
Πρόσφατα η ΑΜΚΕ «Πάρκο Αρχαίων Λατομείων Μαρμάρου Πάρου» τοποθέτησε ενημερωτικές πινακίδες στον χώρο. Αυτό δεν ξέρω αν είναι καλό ή κακό γιατί ο επισκέπτης συνειδητοποιεί εκ των υστέρων ότι ο χώρος είναι κλειστός. Ένα ακόμη τρωτό σημείο των λατομείων είναι τα βιομηχανικά κτίρια τα οποία έχουν καταστραφεί τελείως από την εγκατάλειψη και από επεμβάσεις που έχουν γίνει από τους ιδιώτες.

Οι απαλλοτριώσεις
Όταν είχα έρθει στο νησί και για πολλά χρόνια κάναμε εμείς τις ανασκαφές στα οικόπεδα. Υπήρχε χρόνος και υπήρχαν και χρήματα για συμβασιούχους αρχαιολόγους και εργάτες. Εδώ όμως και αρκετά χρόνια έχει παγιωθεί το να πληρώνουν οι ιδιοκτήτες την ανασκαφή που γίνεται στο οικόπεδό τους. Αυτό ήταν αναγκαίο κακό γιατί οι Εφορείες Αρχαιοτήτων είναι υποστελεχωμένες, δεν βγαίνουν κονδύλια για προσλήψεις ενώ παράλληλα η οικοδομική δραστηριότητα αυξάνεται ραγδαία καθώς και η ανάγκη για σωστικές ανασκαφές. Με τις δε απαλλοτριώσεις, η κατάσταση είναι απαράδεκτη! Ενώ ο ιδιοκτήτης πληρώνει για την ανασκαφή, αν βρεθεί κάτι εξαιρετικά σημαντικό πρέπει να γίνει απαλλοτρίωση, για την οποία όμως δεν θα αποζημιωθεί όπως πρέπει.
Η λύση που δόθηκε στην ανασκαφή του αρχαίου κεραμικού εργαστηρίου είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς θα έπρεπε να γίνονται τα πράγματα.

Δεσποτικό
Το Δεσποτικό είναι έργο ζωής. Δεν ξεκίνησε βέβαια σαν τέτοιο, έγινε όμως στην πορεία. Ξεκίνησε πριν τριάντα σχεδόν χρόνια με πολλές δυσκολίες. Η πρώτη που μου έρχεται στο μυαλό ήταν ο βοσκός που είχε το μαντρί με τα κατσίκια εκεί όπου ξεκίνησε η ανασκαφή! Φυσικά η προσβασιμότητα ήταν ένα μεγάλο πρόβλημα το οποίο καταφέραμε να ξεπεράσουμε χάρη στη χορηγία του Γιάννη Πατέλη που έδωσε 10 000 € για τον μόλο. Ακόμα τώρα όμως μετά από 25 χρόνια προσπαθούμε με το Λιμεναρχείο και τον Δήμο να τον μεγαλώσουμε και να τον νομιμοποιήσουμε. Μεγάλη δυσκολία επίσης παρουσίαζε η μεταφορά των υλικών όταν αρχίσαμε την αναστήλωση. Να έρθει το φέρυ-μποτ, τα ανυψωτικά μηχανήματα, το κοντέινερ…
Ένα άλλο πρόβλημα που έχουμε είναι το ιδιοκτησιακό, μπαίνουμε αισίως στον τέταρτο χρόνο και ακόμα δεν έχει λυθεί. Έχουμε κάνει το φυλάκιο, έχουμε κάνει τις διαδρομές και περιμένουμε να ανοίξει ο αρχαιολογικός χώρος.
Με τα κονδύλια τα κατάφερα γιατί οι άνθρωποι πίστευαν σε μένα. Οι χορηγοί μας είναι ο Θανάσης και η Μαρίνα Μαρτίνου (ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ), ο Ηλίας και η Μάριον Στασινοπούλου, τα ιδρύματα Λεβέντη, Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, ο Δήμος Αντιπάρου και πολλοί ιδιώτες που δεν μπορούν να αναφερθούν όλοι εδώ. Σημαντική επίσης είναι η στήριξη του Συλλόγου «Φίλοι της Πάρου και Αντιπάρου». Τώρα με χορηγία των Νικόλα και Ειρήνης Λαιμού εκδίδουμε ένα νέο ενημερωμένο λεύκωμα του Δεσποτικού.
Μετά τη συνταξιοδότησή μου παραμένω διευθυντής βέβαια της ανασκαφής υπό την εποπτεία της Εφορείας. Όνειρό μου είναι να γίνει και φέτος μια εκδήλωση με κάποιον καταξιωμένο καλλιτέχνη. Πιστεύω ότι οι εκδηλώσεις αυτές βοηθούν πολύ γιατί προβάλλεται ο χώρος, ζωντανεύει.
Βασική μου συνεργάτις όλα αυτά τα χρόνια είναι η αρχαιολόγος Ίλια Νταϊφά, η «μάνα της ανασκαφής» που αναλαμβάνει τα πάντα και με ηρεμία βρίσκει λύση σε όλα. Πολύτιμοι συνεργάτες είναι επίσης οι αρχαιολόγοι Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου και Έρικα Άνγκλικερ, ο αρχιτέκτονας Γουλιέλμος Ορεστίδης, οι μαρμαροτεχνίτες και φυσικά όλοι οι χορηγοί χωρίς τους οποίους τίποτα απ’ αυτά που συζητάμε δεν θα είχε γίνει.

Ο αρχαιολόγος που θαυμάζω είναι ο Πέτρος Θέμελης
Ήταν πρωτοπόρος σε όλα, έσωσε μια ολόκληρη αρχαία πόλη, τη Μεσσήνη, την αναστήλωσε μόνος του. Δεν περίμενε το Υπουργείο Πολιτισμού, βασίστηκε στις ιδιωτικές χορηγίες. Όπως κι εγώ δεν περίμενα το υπουργείο. Ήμασταν τα μαύρα πρόβατα. Στην ανασκαφή του Δεσποτικού το υπουργείο συνέβαλε μόνο με τον πενιχρό μισθό μου των 1200€.

Ευχή προς έναν νέο αρχαιολόγο
Σε έναν νέο αρχαιολόγο θα ήθελα να ευχηθώ να είναι τυχερός σαν κι εμένα που βρήκα τόσα πολλά κι ενδιαφέροντα σε μια Πάρο που πριν σαράντα χρόνια ήταν παρθένα και μου έδωσε μεγάλες συγκινήσεις!